กลไกการออกฤทธิ์ของจุดซานอินเจียว (三阴交)

ทุกคนที่เคยรักษาด้วยการฝังเข็ม ไม่ว่าจะเป็นปรับสมดุล นอนไม่หลับ ประจำเดือนมาไม่ปกติ ปวดท้องประจำเดือน ล้วนต้องโดนปักเข็มที่จุดบริเวณใกล้ๆข้อเท้าอย่างแน่นอน ซึ่งจุดนี้ก็คือ “จุดซานอินเจียว” นั่นเอง ซึ่งอยู่บริเวณขาด้านใน เหนือยอดตาตุ่มขึ้นมา 3 ชุ่น ชิดขอบหลังของกระดูกหน้าแข้ง



“จุดซานอินเจียว”ทำไมถึงถูกเลือกใช้บ่อย เนื่องจากศาสตร์การแพทย์แผนจีนมองว่าเป็นจุดที่ช่วยปรับสมดุลชี่และเลือดร่างกาย ซึ่งในปัจจุบันงานวิจัยทางการแพทย์พบว่า การกระตุ้นจุดนี้อาจส่งผลต่อการปรับสมดุลระบบประสาท ฮอร์โมน และภูมิคุ้มกันได้พร้อมกัน

กลไกการออกฤทธิ์ของ “จุดซานอินเจียว”สามารถอธิบายได้ทั้งตามหลักของศาสตร์การแพทย์แผนจีนและงานวิจัยทางการแพทย์ โดยสรุปง่าย ๆ คือ

1. มุมมองตามศาสตร์การแพทย์แผนจีน

จุดซานอินเจียว เป็นจุดตัดกันของเส้นลมปราณ 3 เส้น ได้แก่

1) เส้นลมปราณเท้าไท่อินม้าม（足太阴脾经）

2) เส้นลมปราณเท้าเจวี๋ยอินตับ（足厥阴肝经）

3) เส้นลมปราณเท้าเส้าอินไต（足少阴肾经）

ดังนั้น การกระตุ้นเพียงจุดเดียว จึงเชื่อว่าสามารถช่วยปรับการทำงานของอวัยวะทั้ง สามพร้อมกันได้ 

 “ม้าม” เกี่ยวข้องกับการสร้างชี่และเลือด

“ตับ” ช่วยเก็บกักเลือดและควบคุมการไหลเวียนของชี่

“ไต” ถือเป็นทุนก่อนกำเนิด

จึงมักใช้จุดนี้ในการดูแลปัญหา เช่น ปวดประจำเดือน ประจำเดือนมาไม่ปกติ นอนไม่หลับ อ่อนเพลีย ระบบย่อยอาหารผิดปกติ ปัญหาทางเดินปัสสาวะและระบบสืบพันธุ์

ตามทฤษฎีการแพทย์แผนจีน การกระตุ้นจุดนี้ช่วยปรับสมดุลการไหลเวียนของชี่และเลือด รวมถึงการทำงานของอวัยวะที่เกี่ยวข้อง  เพื่อช่วยฟื้นฟูสมดุลของร่างกาย

2. มุมมองจากงานวิจัยทางการแพทย์

1) กระตุ้นเครือข่ายระบบประสาท ต่อมไร้ท่อ และภูมิคุ้มกัน (Neuroendocrine–Immune Regulatory Network)
บริเวณจุดซานอินเจียว (三阴交) มีเส้นประสาทและเส้นเลือดอยู่จำนวนมาก เมื่อฝังเข็มที่จุดนี้สัญญาณจะถูกส่งไปยังระบบประสาทส่วนกลาง ในขณะเดียวกันสามารถปรับสมดุลระบบประสาท ต่อมไร้ท่อและภูมิคุ้มกันของร่างกาย(1)  ผ่านกลไกสำคัญ ได้แก่

(1) ปรับสมดุลสารสื่อประสาท (Neurotransmitter modulation)
จากงานวิจัยพบว่าการกระตุ้นจุดซานอินเจียว สามารถกระตุ้นสมองให้หลั่งสารระงับปวดภายในร่างกาย จึงช่วยลดอาการปวดท้องประจำเดือน(2) 

(2) ควบคุมการแสดงออกของโปรตีนและสารอักเสบในอวัยวะเป้าหมาย
ในผู้ป่วยปวดท้องประจำเดือนแบบปฐมภูมิ (primary dysmenorrhea) มีรายงานว่าการกระตุ้นจุดซานอินเจียว สามารถปรับสมดุลการแสดงออกของโปรตีนของมดลูก ช่วยลดการอักเสบและลดความรุนแรงของอาการปวดท้องประจำเดือน(2),(3)

(3) ปรับการทำงานของสมอง 

ภาพแสกนสมองพบว่าการฝังเข็มที่จุดซานอินเจียว สามารถกระตุ้นเปลือกสมองที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์ และการรับรู้ความรู้สึกภายในร่างกาย  ซึ่งอาจใช้อธิบายผลในการรักษาภาวะนอนไม่หลับ ความเครียด หรือภาวะซึมเศร้าได้(4)

อ้างอิง 

1. 郭晓乐,刘晓娜,王富春.三阴交穴的临床应用与机理研究[J].吉林中医药,2011,31(1):47-48.DOI:10.3969/j.issn.1003-5699.2011.01.027.

2. XUE Xiao,LIU Xin,LIU Yu,et al.Effect of electroacupuncture on the A20/NF-kB/NLRP3/GSDMD signaling pathway in rats with primary dysmenorrhea[J].Acupuncture Research,2026,51(02):161-168. DOI： 10.13702/j.1000-0607.20250062.

3. WEI Yan-rong,ZI Yan,PENG Yu-ting,et al.Mechanism of electroacupuncture at sensitized “Sanyinjiao” （SP6） in alleviating primary dysmenorrhea in rats based on Piezo1 ion channel[J].Acupuncture Research,DOI： 10.13702/j.1000-0607.20251011.

4. 陈文君,寿依群,李建华,等.应用功能性磁共振成像技术探讨针刺三阴交穴对脑功能的调节作用[J].中华物理医学与康复杂志, 2007, 29(11):774-779.DOI:10.3760/j.issn:0254-1424.2007.11.014.

_________________________________________

บทความโดย
แพทย์จีนอาวุโส ปิยะมาศ รินแก้วกาญจน์ (หมอจีน ปี้ หย่า หม่า)
毕雅玛 中医师
TCM. Dr. Piyamas Rinkaewkan (Bi Ya Ma)