ความหิวที่คุณรู้สึก... อาจไม่ใช่ความหิวที่แท้จริง

ณ เวลาสามทุ่ม….. หน้าตู้เย็น

หลายท่านคงเคยมีประสบการณ์…ยืนอยู่หน้าตู้เย็นในยามค่ำ สายตากวาดมองผ่านกล่องอาหารต่าง ๆ โดยที่ยังไม่รู้ว่าตัวเองจะหยิบอะไร ทั้งที่รู้อยู่แก่ใจว่า "ไม่ได้หิวจริง ๆ " แต่ก็ยังยืนอยู่นั่น สัญญาณที่ขับเคลื่อนให้เราเดินมาจนถึงหน้าตู้เย็นหรือแม้แต่ก้าวสู่โซนของกินในบ้าน แท้จริงแล้วอาจไม่ใช่เรื่องของเสียงกระเพาะร้อง แต่มันอาจเป็น “เสียงจากระบบอื่นในร่างกาย” ที่กำลังพยายามสื่อสารกับเรา คำถามที่น่าสนใจคือ "สิ่งที่เรากำลังรู้สึกอยู่นั้น คือความหิวจริง ๆ หรือเป็นแค่สัญญาณบางอย่างที่ร่างกายส่งมาหลอกเรากันแน่ ? " วันนี้เราจะมาหาคำตอบไปด้วยกันครับ


1. ในศาสตร์การแพทย์แผนจีนมองความหิวอย่างไร ?

ในทางการแพทย์แผนจีนความหิวไม่ได้เป็นเพียง "สัญญาณจากกระเพาะอาหาร" ที่ว่างเปล่า แต่เป็นผลลัพธ์ของการทำงานร่วมกันในระบบ "กระเพาะ-ม้าม*" (脾胃) ซึ่งหมายถึงกระบวนการรับ ย่อย และแปรสภาพอาหารของม้ามและกระเพาะอาหาร โดยทางการแพทย์แผนจีนนั้นกระเพาะมีหน้าที่รับและย่อยอาหารเปรียบเสมือนโรงรับวัตถุดิบ ส่วนม้าม*มีหน้าที่แปรสภาพอาหารให้เป็นพลังงานที่เราได้ยินจากแพทย์แผนจีนบ่อย ๆ คือชี่และเลือดรวมถึงสารน้ำนั่นเอง เพื่อนำส่งไปหล่อเลี้ยงทั่วร่างกาย

เมื่อระบบดังกล่าวทำงานได้อย่างสมดุลเราจึงรู้สึกหิวเป็นเวลาและอิ่มเป็นเวลาแต่เมื่อใดที่เสียสมดุล ความหิวจะเริ่ม "ผิดธรรมชาติ" เช่น หิวผิดเวลา หิวทั้งที่เพิ่งกินเสร็จ หรือมีความอยากกินทั้งที่ไม่ได้หิวเลย เป็นต้น


2. ความหิว 3 แบบที่คนมักไม่รู้ (มุมมองแพทย์จีนและวิทยาศาสตร์)

2.1 หิวแบบไฟแผดเผา (ไฟกระเพาะแผดเผา)

อาการ: หิวบ่อย หิวเร็ว กินมากแค่ไหนก็ไม่รู้สึกอิ่ม มักชอบดื่มน้ำเย็น หงุดหงิดง่าย หรือมีอาการร้อนในปาก

วิทยาศาสตร์อธิบายว่า: อาการนี้ตรงกับภาวะที่ระดับอินซูลินพุ่งขึ้นและตกลงอย่างรวดเร็ว (Insulin spike) ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดไม่เสถียร ร่างกายจึงส่งสัญญาณกระตุ้นให้รู้สึกหิวซ้ำได้เร็วขึ้น


2.2 หิวหลอก (ม้ามอ่อนแอร่วมกับเสมหะความชื้น)

อาการ: เราอาจไม่ได้หิวจริง แต่มีความ "อยากกิน" โดยเฉพาะของหวาน ของทอด ของมัน มักรู้สึกตัวหนักแขนขาหนัก อ่อนเพลีย ง่วงนอนหลังมื้ออาหารและมีอาการท้องอืดจากม้ามพร่องและมีความชื้นสะสม

วิทยาศาสตร์อธิบายว่า: ลักษณะดังกล่าวสอดคล้องกับภาวะ Dopamine-driven eating ที่สมองต้องการความรู้สึกถึง "รางวัล" หรือความสุขที่ได้จากอาหาร ไม่ใช่ความหิวจริง ๆ ที่เกิดจากฮอร์โมนความหิวอย่าง เกรลิน (Ghrelin)


2.3 หิวจากอารมณ์ (ชี่ตับติดขัด) **

อาการ: เมื่อเราเกิดความเครียดและจะอยากกินทันทีเพราะต้องการกินเพื่อ "ปลอบประโลมจิตใจ" แพทย์จีนมองว่าเมื่อชี่ของตับติดขัด จะส่งผลกระทบต่อการทำงานของม้ามและกระเพาะอาหารทำให้เกิดความอยากอาหารผิดปกติ

วิทยาศาสตร์อธิบายว่า: ความเครียดจะกระตุ้นให้ร่างกายหลั่งฮอร์โมนคอร์ติซอล (Cortisol) ซึ่งไปกระตุ้นความอยากอาหาร โดยเฉพาะอาหารที่มีน้ำตาลและไขมันสูง เรียกว่า Emotional eating ซึ่งถูกควบคุมโดยแกนตอบสนองต่อความเครียด (HPA axis)


3. วิทยาศาสตร์อธิบายว่าอย่างไร ? 
หากเราคิดว่า “ความหิว” คือกระบวนการง่าย ๆ อย่าง "กระเพาะว่าง → สมองสั่งให้กิน" นั่นเป็นเพียงส่วนเล็ก ๆ ของภาพใหญ่เพราะร่างกายมีระบบควบคุมความหิวที่ซับซ้อนมากกว่านั้นดังต่อไปนี้


3.1 เกรลิน (Ghrelin) : ฮอร์โมน "หิว" ที่ผลิตจากกระเพาะอาหารระดับจะสูงขึ้นก่อนมื้ออาหารและลดลงหลังกิน นอกจากนี้ยังส่งผลต่อความจำ การนอนหลับและระบบรางวัลในสมอง

3.2 เลปติน (Leptin) : ฮอร์โมน "อิ่ม" ผลิตจากเซลล์ไขมันเพื่อแจ้งสมองว่าร่างกายมีพลังงานเพียงพอแล้ว แต่ในผู้ที่มีภาวะโรคอ้วนสมองมักเกิดการดื้อต่อเลปติน (Leptin resistance) ทำให้ยังรู้สึกหิวแม้จะกินไปมากแล้ว

3.3 โดปามีน (Dopamine) : แม้ไม่ใช่ฮอร์โมนความหิวแต่เป็นสารสื่อประสาทในระบบ "รางวัล" ที่ทำให้เรา "อยาก" กินอาหารอร่อย ๆ เพื่อความสุขทางใจ

3.4 จุลินทรีย์ในลำไส้ (Gut Microbiome) : แบคทีเรียในลำไส้สามารถส่งสัญญาณสื่อสารกับสมองผ่านเส้นประสาทเวกัส (Vagus nerve) ซึ่งมีอิทธิพลต่อทั้งอารมณ์และความอยากอาหารของเรา


4. เราควรจัดการกับความหิวอย่างไร ?

ไม่ว่าจะอ้างอิงตามแนวคิดใดก็ตาม ทั้งแพทย์แผนจีนและวิทยาศาสตร์ต่างเห็นพ้องในแนวทางปฏิบัติเพื่อจัดการกับความหิวดังนี้


4.1. กินให้ตรงเวลาก่อนกินให้น้อย: กระเพาะอาหารและม้ามในทางแพทย์แผนจีนชอบความสม่ำเสมอ ซึ่งตรงกับงานวิจัยด้านนาฬิกาชีวภาพ (Circadian rhythm) ที่พบว่าการกินผิดเวลาทำให้ฮอร์โมนควบคุมความหิวทำงานแปรปรวนได้ง่าย

4.2. เริ่มมื้ออาหารด้วยของอุ่น: น้ำอุ่น ซุป หรืออาหารอุณหภูมิห้อง อาจช่วยลดความหิวหลอกได้ในบางกรณี แพทย์แผนจีนเรียกว่าการ "อุ่นบำรุงกระเพาะม้าม" (温养脾胃) 

4.3. ถามตัวเองก่อนเปิดตู้เย็น: "ถ้ามีแค่ข้าวต้มเปล่า ๆ เรายังอยากกินไหม ? " ถ้าคำตอบคือไม่ แสดงว่านั่นไม่ใช่ความหิวจริงแต่เป็นความหิวหลอกหรือความต้องการที่ไม่ได้จำเป็นสำหรับร่างกายจริง

4.4. ลดน้ำตาลขัดขาว: น้ำตาลทำให้เกิดภาวะระดับน้ำตาลในเลือดแกว่งร่วมกับการตอบสนองของอินซูลิน อาจส่งผลให้เกิดความหิวซ้ำอย่างรวดเร็ว ในทางการแพทย์แผนจีนของหวานที่มากเกินไปจะสร้างเสมหะความชื้น (痰湿) ซึ่งทำร้ายกระเพาะม้ามโดยตรงทำให้ลิ้นมีฝ้าขาวหรือหนา เหนียว และรู้สึกไม่สดชื่นในช่องปาก

หากสะสมมากขึ้นอาจรบกวนการเผาผลาญของร่างกาย ทำให้เกิดอาการบวมน้ำหรืออ้วนแบบมีความชื้นสะสมได้ เป็นต้น

4.5. แก้ที่อารมณ์ ไม่ใช่ที่ตู้เย็น: ลองเดินเล่นสัก 10 นาที หรือหากิจกรรมอื่น ๆ ทำเพื่อเบี่ยงเบนความสนใจและปรับสภาพอารมณ์ก่อนตัดสินใจกิน บางครั้งสิ่งที่ร่างกายต้องการจริง ๆ อาจเป็นการพักผ่อนไม่ใช่อาหารก็เป็นได้


ดังนั้นสรุปแล้วความหิวที่เกิดขึ้นมักมีจุดเชื่อมโยงร่วมกับสมอง ลำไส้ ฮอร์โมนและอารมณ์อย่างเป็นระบบซึ่งความหิว คือ “ภาษา” ที่ร่างกายใช้สื่อสารกับเราและไม่ใช่ศัตรูที่เราจะต้องเกลียดชังแต่อย่างใด แต่มันคือระบบสื่อสารที่ร่างกายส่งมาหาเรา เมื่อเราเรียนรู้ที่จะฟังและแปลความหมายให้ถูกต้องอีกทั้งการดูแลสุขภาพที่แท้จริงไม่ใช่การ "อดทนอดกลั้นต่อความหิว" แต่คือการปรับสมดุลให้ร่างกายกลับมาหิวในเวลาที่ควรหิวและอิ่มในเวลาที่ควรอิ่ม... นั่นแหละคือสมดุลที่แท้จริงของชีวิตครับ 


*หมายเหตุ: ม้ามในทางแพทย์จีน ครอบคลุมถึงระบบย่อยอาหารและกระบวนการเผาผลาญโดยรวม ไม่ใช่อวัยวะม้ามตามหลักกายวิภาคศาสตร์ตะวันตก) 

**หมายเหตุ: ชี่ตับติดขัด (肝气郁结) หมายถึง ภาวะที่ชี่ของตับไหลเวียนไม่สะดวก มักเกิดจากความเครียด ความกดดัน หรืออารมณ์อั้นไว้ ทำให้ระบบย่อยอาหารและการไหลเวียนในร่างกายถูกรบกวน อาการที่พบบ่อย ได้แก่ แน่นหน้าอก แน่นชายโครง อารมณ์หงุดหงิดง่าย เครียด ถอนหายใจบ่อย ท้องอืด เรอ จุกเสียด โดยอาการมักเป็น ๆ หาย ๆ และสัมพันธ์กับอารมณ์เป็นหลัก


ข้อมูลอ้างอิง (References) 

1. Chao AM, Jastreboff AM, White MA, Grilo CM, Sinha R. Stress, cortisol, and other appetite-related hormones: Prospective prediction of 6-month changes in food cravings and weight. *Obesity (Silver Spring)*. 2017;25(4):713-720.

2. Zhang R, Gao X, Bai H, Ning K. Traditional Chinese Medicine and Gut Microbiome: Their Respective and Concert Effects on Healthcare. Front Pharmacol. 2020 Apr 22;11:538. 

3. Klok MD, Jakobsdottir S, Drent ML. The role of leptin and ghrelin in the regulation of food intake and body weight in humans: a review. *Obes Rev*. 2007;8(1):21-34.

4. Volkow ND, Wang GJ, Baler RD. Reward, dopamine and the control of food intake: implications for obesity. *Trends Cogn Sci*. 2011;15(1):37-46.

__________________________________

บทความโดย
แพทย์จีน ต้นสกุล สังข์ทอง (หมอจีน ซ่ง เซียน เนี่ยน)
宋先念 中医师
TCM. Dr. Tonsakul Sungthong (Song Xian Nian)