ปัสสาวะบ่อยเพราะอากาศหนาว กับมุมมองการแพทย์แผนจีน และแนวทางการใช้สมุนไพรรักษา

เมื่อเข้าสู่ฤดูหนาว อากาศที่เย็นลง หรือคนที่ทำงานในห้องปรับอากาศเป็นเวลานาน ๆ  อุณหภูมิที่เย็นๆ หนาวๆทั้งวัน เมื่อกลับบ้านไปก็นอนห้องแอร์ต่อ มักพบว่าตนเอง “ปัสสาวะบ่อยขึ้น” โดยเฉพาะในเวลาตอนกลางคืน อาการนี้แม้จะไม่อันตราย แต่รบกวนการนอน ตื่นบ่อย หรือบางคนรุนแรงก็ตื่นมาปัสสาวะแล้วนอนต่อไม่ได้ ส่งผลให้คุณภาพชีวิตตกต่ำลงเป็นนอย่างมาก 

โดยปกติแล้วจำนวนครั้งในการปัสสาวะต่อวันของคนทั่วไปอยู่ที่ 4–8 ครั้งต่อวัน โดยแบ่งเป็นกลางวัน 4–6 ครั้ง และกลางคืน 0–1 ครั้ง วันนี้ผมจะเล่าให้ฟังว่าการแพทย์แผนจีนมีคำอธิบายอย่างชัดเจนเกี่ยวกับเหตุผลที่ร่างกาย “ขับปัสสาวะมากขึ้น เมื่อเผชิญอากาศเย็น” พร้อมทั้งมีแนวทางรักษาด้วยสมุนไพรและการดูแลตนเองอย่างเหมาะสมครับ


สาเหตุจากมุมมองแพทย์แผนจีน


1. ไตกลัวความเย็น (肾为寒所伤)

ในทฤษฎีแพทย์จีน “ไต” ควบคุมการเปิด–ปิดของการขับน้ำ (肾主水) เมื่ออากาศเย็นเกินไป ความเย็นจะทำให้ไตหยางอ่อนแอลง เมื่อไตหยางอ่อนแอ พลังความอบอุ่นร่างกายไม่พอ ความสามารถควบคุมและเก็บกักปัสสาวะจึงลดลง เกิดอาการปัสสาวะบ่อย น้ำปัสสาวะใส ปริมาณมาก โดยเฉพาะเวลากลางคืน


2. ความเย็นทำให้การไหลเวียนชี่ติดขัด (寒凝气滞)

เมื่อความเย็นกระทบร่างกาย โดยเฉพาะในส่วนของกระเพาะปัสสาวะ การไหลเวียนของชี่ และสารน้ำ (津液) ไม่ราบรื่น ชี่และสารน้ำที่ติดขัดจากความเย็นทำให้กระเพาะปัสสาวะไวต่อการกระตุ้น เกิดปวดปัสสาวะบ่อยแต่ปัสสาวะออกมาปริมาณครั้งละไม่มากนัก


3. ความเย็นดึงน้ำกลับเข้าสู่ภายใน (寒降作用)

อากาศเย็นทำให้เส้นเลือดผิวหนังหดตัว ร่างกายลดการขับเหงื่อ เหงื่อที่ควรออกทางผิวหนังไม่มีสารน้ำจึงถูกส่งกลับเข้าสู่ระบบกรองของไต แล้วเปลี่ยนสารน้ำส่วนเกินเป็นปัสสาวะ ส่งไปที่กระเพาะปัสสาวะเพิ่มมากขึ้น จึงทำให้ปัสสาวะบ่อยขึ้นตามมา


อาการที่พบร่วมเมื่อปัสสาวะบ่อยจากอากาศหนาว คือปัสสาวะใส น้ำปัสสาวะปริมาณมากปัสสาวะบ่อยช่วงกลางคืน ตัวเย็น มือเท้าเย็น ร่างกายรู้สึกหนาวง่าย เหนื่อยง่าย เอวเข่าอ่อนแอ บางรายมีปวดหน่วงช่วงท้องล่างหรือท้องน้อยเย็นง่าย แต่หากพบว่า ปัสสาวะขัด แสบ ร้อน หรือมีไข้ ต้องพิจารณาว่าเป็นภาวะติดเชื้อร่วมหรือไม่ด้วย อาจไม่ใช่เกิดจากอากาศเย็น


แนวทางรักษาตามแพทย์แผนจีน


1. อุ่นไตเสริมหยาง (温肾助阳) เหมาะกับผู้ที่โดนกระทบความเย็นแล้วร่างกายมือเท้าเย็น ปัสสาวะใสจำนวนมาก หรือมีอาการอ่อนเพลียร่วมด้วย เป้นต้น

สมุนไพรที่ใช้บ่อย

- โร่วกุ้ย (肉桂) สรรพคุณ บำรุงไฟ เสริมหยาง เพิ่มพลังไตหยาง ขับความเย็น ระงับอาการเจ็บปวด อุ่นเส้นลมปราณ กระตุ้นการไหลเวียน
- ฟู่จื่อ (附子) สรรพคุณ เติมพลังหยาง ฟื้นชีวิต บำรุงไฟ เสริมหยาง ขับความเย็น ระงับอาการเจ็บปวด
- ทู่ทู่ซือจื่อ (菟丝子) สรรพคุณ บำรุงไตและความอบอุ่นของร่างกาย เก็บกักสารจิง บำรุงตับ บำรุงสายตา ระงับการถ่ายท้อง บำรุงครรภ์ ลดอาการปัสสาวะบ่อย
- อิ๋นหยางฮั่ว (淫羊藿) สรรพคุณ อุ่นไต เพิ่มพลังหยางและการไหลเวียน เสริมสร้างความแข็งแรงของเอ็นและกระดูก ขจัดลมขับชื้น ลดอาการปัสสาวะบ่อย

ยาตำรับที่ใช้บ่อย

- จินกุ้ยเซิ่นชี่หวาน (金匮肾气丸) สรรพคุณ ช่วยอุ่นไต บำรุงหยาง ลดปัสสาวะบ่อยตอนกลางคืน
- อิ้วกุยหวาน (右归丸) สรรพคุณ บำรุงไตหยาง

2. อุ่นกระเพาะปัสสาวะขับความเย็น (温膀胱散寒) เหมาะกับผู้ที่โดนความเย็นความหนาวแล้วปัสสาวะบ่อยแต่ปริมาณน้อย รู้สึกเย็นท้องล่าง

สมุนไพรที่ใช้บ่อย

- อู่เว่ยจื่อ (五味子) สรรพคุณ เก็บน้ำ ลดปัสสาวะ เก็บกักพลังปอด บำรุงไต สร้างสารจิง ระงับเหงื่อ เก็บกับสารจิง ระงับการถ่ายท้อง สงบจิตสงบใจ 
- เชอเฉียนจื่อ(车前子) สรรพคุณ ขับปัสสาวะให้สมดุล บำรุงตับไต
- ซังเพียวเซียว (桑螵蛸) สรรพคุณ เก็บกักสารจิง เพิ่มการเก็บปัสสาวะ บำรุงไต เสริมความอุ่น เพิ่มพลังเก็บสารน้ำ ลดอาการปัสสาวะกลางคืน

ยาตำรับที่ใช้บ่อย

- โส่วซว่อเชวียนหวาน(缩泉丸) สรรพคุณ ลดปัสสาวะบ่อย
- ซังเพียวเซียวส่าน(桑螵蛸散) สรรพคุณ เสริมไตและควบคุมการกลั้นปัสสาวะ

3. บำรุงไตและม้ามร่วมกัน (健脾益肾) เหมาะกับผู้ที่โดนความเย็นความหนาวแล้วร่างกายอ่อนเพลียง่าย พลังงานน้อย ท้องอืด ร่วมปัสสาวะบ่อยหลังรับประทานอาหาร หรือหลังทำงานหนัก เล่นกีฬา ออกแรงมากๆ ร่างกายเหนื่อยล้า

สมุนไพรที่ใช้บ่อย

- หวงฉี (黄芪) สรรพคุณ เสริมพลังชี่ เสริมหยาง 
- ไป๋จู๋ (白术) สรรพคุณ บำรุงม้าม บำรุงชี่ 
- ซานเย่า (山药) สรรพคุณ เสริมไตและม้าม

ยาตำรับที่ใช้บ่อย

- เสินหลิงไป๋จู๋ส่าน (参苓白术散) สรรพคุณ บำรุงม้ามไต เสริมพลังชี่ เพิ่มการเก็บกักในร่างกาย 
- ปู่จงอี้ชี่หวาน (补中益气丸) สรรพคุณ บำรุงชี่ในกลางร่างกาย

การดูแลตัวเองเพื่อลดปัสสาวะบ่อยในหน้าหนาว

1. รักษาความอบอุ่นของร่างกาย โดยเฉพาะส่วนล่าง ด้วยวิธีการใส่เสื้อผ้าที่อุ่น เช่นการสวมกางเกงวอร์ม สวมถุงเท้า เน้นให้ความอบอุ่นบริเวณเอว ก้นกบ ท้องล่าง ขา หรือเท้า หลีกเลี่ยงนั่งพื้นเย็น หรืออยู่ในที่ที่มีความหนาวเย็นเป็นเวลานาน ๆ


2. ดื่มน้ำอุ่นแทนน้ำเย็น น้ำเย็นทำให้ไตหยาง และม้ามหยางพร่อง ส่งผลให้การไหลเวียนของชี่ติดขัด เกิดเป็นปัสสาวะมากขึ้น การดื่มน้ำอุ่นในปริมาณที่เล็กน้อย หรือการจิบน้ำอุ่นบ่อยๆ ตลอดทั้งวันยิ่งดีต่อการกระตุ้นพลังหยาง ชี่ในร่างกาย


3. หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารที่มีฤทธิ์เย็น และมีสรรพคุณขับปัสสาวะ เช่น ชา กาแฟ อาหารหรือเครืองดื่มเย็น ๆ น้ำแข็ง แตงโม แตงกวา ลูกแพร์ อาหารดิบ ถั่วเขียว ฝักเขียว หรือผักสดต่างๆ เป็นต้น


เมื่อไหร่ควรไปพบแพทย์จีน

ถ้าพบว่าอาการปัสสาวะบ่อยเป็นมากขึ้น จนส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิต และอาจร่วมกับร่างกายที่เหนื่อยล้า อ่อนเพลีย หรือร่างกายทนความหนาวเย็นได้ลดลง พบปัญหาปัสสาวะรดที่นอน หรือปัสสาวะกลางคืนมากขึ้น ส่งผลต่อคุณภาพการนอนหรือคุณภาพการใช้ชีวิตในวันถัดไป อาจมีอาการปวดเมื่อยเอวเข่า ขาไม่มีแรง หรือมือเท้าเย็นร่วมด้วย หากมีอาการยาวนานเกิน 2–4 สัปดาห์ สามารถเข้ารับการรักษาทางการแพทย์แผนจีนแผนกบุรุษเวช และทางเดินปัสสาวะ 

แพทย์จีน ใช้วิธีการรักษาโดยการซักประวัติ อาการอย่างละเอียด ตรวจลิ้น ชีพจร เพื่อวินิจฉัยกลุ่มอาการและสาเหตุต้นตอของโรคที่พบเพื่อนำไปสู่การเลือกสูตรยา และสมุนไพรจีนที่เหมาะสม ตามภาวะจริงเฉพาะเจาะจงของผู้ป่วยแต่ละราย เพื่อประโยชน์สูงสุดในการรักษา


การปัสสาวะบ่อยในหน้าหนาวเป็นสัญญาณว่า “ไตหยางและกระเพาะปัสสาวะได้รับผลกระทบจากความเย็น” ตามทฤษฎีแพทย์จีน การรักษาจะเน้น “อุ่นไต อุ่นกระเพาะปัสสาวะ ปรับสมดุลชี่และการไหลเวียนของน้ำ” โดยใช้สมุนไพรจีนในการปรับสมดุลร่างกายเพื่อควบคุมการลำเลียงปัสสาวะ ลดอาการปัสสาวะบ่อยในหน้าหนาวได้ 

______________________________________________

บทความโดย
แพทย์จีน จิตติกร พิมลเศรษฐพันธ์ (หมอจีน พาน จ้าย ติง)
潘在丁  中医师   
TCM. Dr. Jittikorn  Pimolsettapun (Pan  Zai  Ding)