แพทย์ที่ดี หน้าตาเป็นอย่างไรในทัศนะแพทย์แผนจีน

ในโลกที่เทคโนโลยีทางการแพทย์ก้าวหน้าอย่างรวดเร็วแบบก้าวกระโดด ความสามารถเชิงวิชาการและความเชี่ยวชาญทางเทคนิคจึงกลายเป็นสิ่งที่สังคมคาดหวังจากแพทย์ไปโดยปริยาย  ทว่าในท่ามกลางความก้าวหน้าเหล่านั้น สิ่งหนึ่งที่ไม่ควรถูกหลงลืมคือ “หัวใจของความเป็นแพทย์” ซึ่งมิได้ตั้งอยู่บนความรู้เพียงอย่างเดียว หากแต่อยู่บนจริยธรรม ความรับผิดชอบและความเห็นอกเห็นใจต่อความทุกข์ของเพื่อนมนุษย์ การรักษาโรคไม่ใช่เพียงการจัดการกับความผิดปกติของร่างกาย แต่คือการเผชิญหน้ากับชีวิต ความกลัว ความหวัง และความเปราะบางของผู้ป่วยในแต่ละบุคคล แพทย์ที่แท้จริงจึงต้องเป็นผู้ที่มองเห็น “คน” มากกว่า “โรค” และใช้ทั้งสติปัญญาและหัวใจควบคู่กันไปในการรักษาเยียวยา

ดังนั้นในวันนี้เพื่อให้ทุกท่านเห็นภาพของคำว่า “แพทย์ที่ดี” อย่างชัดเจนยิ่งขึ้น ผมจะขออนุญาตพาทุกท่านย้อนกลับไปดูแนวคิดจากตำราคลาสสิกอย่าง ต้าอีจิงเฉิง (大医精诚) ของแพทย์แผนจีนในตำนานอย่าง ซุนซือเหมี่ยว (孙思邈) ผู้ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นแบบอย่างของแพทย์ผู้เปี่ยมด้วยความรู้และคุณธรรม ตำราของท่านมิได้เน้นเพียงเทคนิคการรักษา หากแต่ให้ความสำคัญกับจริยธรรมและทัศนะต่อชีวิตของผู้เป็นแพทย์เป็นอันดับแรก โดยในส่วนถัดไปนี้ผมจะขอคัดเลือกเฉพาะสาระสำคัญที่ว่าด้วยคุณสมบัติของแพทย์ที่ดี โดยตัดรายละเอียดเชิงลึกและทฤษฎีทางการแพทย์ออก เพื่อถ่ายทอดแนวคิดเหล่านี้ในรูปแบบที่เรียบง่าย เข้าถึงได้และเหมาะแก่การทำความเข้าใจของผู้อ่านทุกท่านครับ

1. หัวใจของแพทย์ที่แท้จริง
แพทย์ที่ดีนั้นไม่ใช่แค่คนที่รู้ตำรายาเก่งแต่ต้องเป็นคนที่เข้าใจความซับซ้อนของชีวิตมนุษย์อย่างลึกซึ้ง โรคของคนเรา บางครั้งอาการภายนอกดูเหมือนคล้ายกัน แต่ต้นตอสาเหตุภายในอาจต่างกันโดยสิ้นเชิงหรือบางครั้งต้นเหตุเดียวกัน แต่แสดงอาการต่างกันในแต่ละคน ความพร่องหรือความแกร่งเกินของอวัยวะ การไหลเวียนของชี่และเลือด ล้วนเป็นสิ่งที่สายตาและหูไม่อาจมองเห็นได้ แพทย์จึงต้องอาศัยการตรวจ การพิจารณา และการใช้ใจฟังอย่างละเอียดลึกซึ้ง หากนำเรื่องที่ละเอียดอ่อนเช่นนี้ ไปตัดสินด้วยความคิดที่หยาบ รีบร้อน หรือผิวเผิน ย่อมเสี่ยงต่อการรักษาที่ผิดพลาด การให้ยาเยอะเกินในคนที่พร่องและอ่อนแอ อาจไปซ้ำเติมโรคเสียมากกว่าที่จะช่วยชีวิต ย่อมไม่อาจเรียกว่าเป็นการรักษาที่แท้จริงได้ ศาสตร์การแพทย์จึงไม่ใช่เรื่องง่าย และไม่ได้ถ่ายทอดกันด้วยคำบอกเล่าไม่กี่ประโยค ผู้เรียนต้องศึกษารากฐานให้กว้าง ลึกซึ้ง และไม่หยุดนิ่ง ไม่ใช่เรียนเพียงไม่กี่ปีแล้วคิดว่ารักษาได้ทุกโรค เพราะยิ่งรักษาคนมากเท่าไร ยิ่งตระหนักว่าความรู้ของตนยังมีขีดจำกัดอยู่ยิ่งนัก

ดังนั้นเมื่อแพทย์ลงมือรักษาคน สิ่งแรกที่ต้องทำอาจไม่ใช่การรีบทำการรักษา แต่ต้องตั้งจิตให้มั่น สงบ และปราศจากความอยากได้อยากมี ต้องมีเมตตาเป็นพื้นฐาน ตั้งใจช่วยชีวิตโดยไม่เลือกฐานะ ไม่ว่าคนไข้จะยากดีมีจน อายุมากหรือน้อย หน้าตาดีหรือไม่น่ามอง เป็นคนใกล้ชิดหรือคนแปลกหน้า เป็นคนชาติเดียวกันหรือไม่ ทุกคนควรถูกดูแลราวกับญาติของตนเอง แพทย์ไม่ควรกลัวอุปสรรค ความลำบาก หรือความเหน็ดเหนื่อย ไม่เลือกเวลา ไม่เลือกสภาพแวดล้อม หากเห็นผู้อื่นทุกข์ทรมาน ต้องรู้สึกราวกับเป็นความเจ็บปวดของตนเอง ทุ่มเทช่วยเหลือด้วยใจบริสุทธิ์ ไม่ทำไปเพื่อชื่อเสียง ไม่เพื่ออวดฝีมือ หากทำได้เช่นนี้ จึงจะเรียกว่า เป็น แพทย์ของปวงชนอย่างแท้จริง

2. ความเมตตาต้องอยู่เหนือความรังเกียจ
บางครั้งคนไข้มีแผลเน่า มีสิ่งสกปรก มีกลิ่น หรือภาพที่น่ารังเกียจ สิ่งเหล่านี้ไม่ควรทำให้แพทย์รู้สึกเบือนหน้าหนี แพทย์ควรมีแต่ความสงสาร ไม่ควรมีแม้เพียงความรังเกียจในใจเพราะเมื่อเรารังเกียจผู้อื่น หัวใจแห่งการรักษาก็ได้เสื่อมสลายไปเป็นที่เรียบร้อยแล้ว

3. แพทย์ต้องสำรวมกาย ใจ และความคิด
แพทย์ที่ดีควรสงบนิ่ง พูดให้น้อย คิดให้มาก พิจารณาอาการอย่างรอบคอบ ไม่รีบร้อน ไม่ประมาท ไม่รักษาเพื่อโชว์ความเก่งกาจของตนเอง เมื่อเข้าไปในบ้านคนไข้ ไม่ควรหลงเพลิดเพลินกับทรัพย์สิน ความหรูหรา อาหาร หรือความบันเทิง ต้องมีใจมั่นคง มองเห็นสิ่งเหล่านั้นราวกับไม่มีอยู่ หากแพทย์ยังยินดีกับความสุขทางโลก หรือหลงตัวเองในความสามารถ ย่อมเป็นสิ่งที่ทั้งมนุษย์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไม่อาจยอมรับได้

4. สิ่งที่แพทย์ไม่ควรทำ
แพทย์ไม่ควรพูดโอ้อวด ไม่ดูหมิ่นแพทย์ผู้อื่น ไม่อวดตนว่าเก่งเหนือใคร ไม่รักษาเพียงครั้งเดียวแล้วคิดว่าตนไม่มีใครเทียบได้ ความคิดเช่นนี้ คือโรคร้ายของจิตใจแพทย์เอง การทำความดีและความชั่ว ไม่เคยสูญหาย ทำดีย่อมได้รับผลดี ทำร้ายผู้อื่นย่อมย้อนกลับมาทำร้ายตนเอง ทั้งต่อหน้าและลับหลัง นี่คือกฎแห่งธรรมชาติที่ไม่มีวันเสื่อมสลาย แพทย์ไม่ควรใช้ความรู้เพื่อหาประโยชน์ส่วนตน ไม่ควรรักษาเพื่อเงินหรือชื่อเสียง ไม่ควรเลือกยาดีเพราะคนไข้รวย หรือใช้ยาด้อยเพราะเห็นว่าคนไข้จน หัวใจของแพทย์ จึงควรมีเพียงความตั้งใจช่วยเหลือชีวิตและความอ่อนน้อมต่อธรรมชาติของชีวิตมนุษย์ หากยึดหลักนี้ไว้เสีย แม้ไม่มีใครยกย่อง ผลดีจะสะสมอยู่ในเส้นทางชีวิตโดยไม่รู้ตัว

ดังนั้นแพทย์ที่รักษาโรคอาจอาศัยเพียงความรู้ แต่แพทย์ที่รักษาคนต้องอาศัยการรู้เท่าทันตนเอง หากใจยังรีบร้อน ย่อมมองไม่เห็นความละเอียดของโรค หากอัตตายังนำหน้า เมตตาย่อมไม่อาจเกิด ยิ่งรักษาคนมากเท่าไร ยิ่งควรตระหนักว่าสิ่งที่อันตรายที่สุดมิใช่โรคของคนไข้ แต่คือความมั่นใจของแพทย์ที่ยังไม่ผ่านการขัดเกลา เมื่อใดที่แพทย์วางตนเองลงได้ เมื่อนั้นการรักษาจึงเริ่มต้นอย่างแท้จริง แพทย์ที่ดีอาจไม่ได้วัดจากจำนวนโรคที่รักษาหายแต่วัดจากการที่ยังรักษาหัวใจของตนเองไว้ได้ ท่ามกลางความทุกข์ของผู้อื่น ความรู้ทำให้เรารักษาโรค แต่เมตตาทำให้เรารักษาคน และในวันที่แพทย์มองคนไข้เป็นเพียงอาการ การรักษาย่อมจบลงแค่ในตำรา แต่ในวันที่แพทย์มองคนไข้เป็นมนุษย์ การเยียวยาที่แท้จริงจึงจะสามารถเริ่มต้นขึ้นได้

และไม่ว่ายุคโบราณหรือยุคปัจจุบัน ถึงแม้เครื่องมืออาจเปลี่ยนไป แต่หัวใจของการแพทย์ไม่เคยเปลี่ยน แพทย์ที่ดีคือผู้ที่ยึดมั่นในเมตตา มองเห็นทั้งร่างกาย จิตใจ และบริบทของชีวิตมนุษย์ สภาพสังคม สิ่งแวดล้อมต่างๆ ล้วนเป็นสิ่งที่แพทย์จีนยึดถือในแนวทาง “การรักษาแบบองค์รวม” มาโดยตลอด

บางที…แพทย์ที่ดี อาจไม่ใช่ผู้ที่เก่งที่สุด แต่คือผู้ที่ไม่เคยลืมว่ากำลังรักษา “ชีวิต” หาใช่เพียงรักษา “โรค” ไม่

__________________________________

บทความโดย
แพทย์จีน ต้นสกุล สังข์ทอง (หมอจีน ซ่ง เซียน เนี่ยน)
宋先念 中医师
TCM. Dr. Tonsakul Sungthong (Song Xian Nian)