ภาวะน้ำในช่องท้องจากมะเร็ง แพทย์แผนจีนดูแลอย่างไร

ภาวะน้ำในช่องท้องหรือท้องมาน(Malignant ascites) เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบในผู้ป่วยมะเร็งระยะลุกลาม โดยเฉพาะมะเร็งที่เกี่ยวข้องกับอวัยวะในช่องท้อง เช่น มะเร็งรังไข่ มะเร็งตับ มะเร็งตับอ่อน มะเร็งกระเพาะอาหาร และมะเร็งลำไส้ใหญ่ เป็นต้น

ภาวะที่มีของเหลวสะสมในช่องท้อง เนื่องจากเซลล์มะเร็งเข้าไปเกี่ยวข้องกับเยื่อบุช่องท้องหรือการไหลเวียนของระบบน้ำเหลืองหรือการหลั่งสารที่กระตุ้นให้เกิดการคั่งของน้ำ

1. สาเหตุ

ภาวะนี้เกิดได้จากหลายกลไก ไม่ใช่แค่สาเหตุเดียว โดยมักพบร่วมกันหลายอย่าง

• การแพร่กระจายของเซลล์มะเร็ง เซลล์มะเร็งลุกลามเข้าสู่เยื่อบุช่องท้อง ทำให้เกิดการหลั่งของของเหลวและโปรตีน
• การอุดตันของระบบน้ำเหลือง เซลล์มะเร็งอาจอุดตันการระบายของน้ำเหลือง ทำให้ของเหลวสะสมในช่องท้อง
• การเปลี่ยนแปลงในหลอดเลือด เซลล์มะเร็งกระตุ้นการสร้างหลอดเลือดใหม่ แต่หลอดเลือดเหล่านี้มีความผิดปกติและรั่วซึมง่าย
• ความดันในหลอดเลือดตับสูง พบในกรณีมะเร็งตับหรือมะเร็งแพร่กระจายไปที่ตับ ทำให้เกิดภาวะคล้ายตับแข็ง น้ำรั่วออกจากหลอดเลือด
• การขาดโปรตีน ผู้ป่วยมะเร็งที่มีภาวะขาดโปรตีน ทำให้แรงดันออสโมติกในหลอดเลือดลดลงและเกิดการรั่วซึมของน้ำ
• การอักเสบจากมะเร็ง เซลล์มะเร็งปล่อยสารกระตุ้นการอักเสบ ทำให้หลอดเลือดรั่วมากขึ้น น้ำจึงซึมออกมาในช่องท้อง

2. อาการ

อาการจะค่อยๆ ชัดขึ้นตามปริมาณน้ำ

• ท้องโต ท้องบวมและแน่นอึดอัด 
• รู้สึกไม่สบายหรือปวดในช่องท้อง
• หายใจลำบาก (เนื่องจากแรงกดดันในช่องท้องที่เพิ่มขึ้น)
• เบื่ออาหารหรือรู้สึกอิ่มเร็ว คลื่นไส้
• น้ำหนักตัวเพิ่มอย่างรวดเร็ว (จากการสะสมของน้ำ)
• ระยะรุนแรงอาจมีขาบวม
• อ่อนเพลียมาก

3. การรักษา ตามศาสตร์การแพทย์แผนจีน

วิธีการรักษาส่วนใหญ่คือ การเจาะน้ำในช่องท้องออก ให้ยาขับปัสสาวะ ให้ยาเคมีบำบัดหรือยาพุ่งเป้า ก็ยังเห็นผลไม่ดีเท่าที่ควร น้ำในช่องท้องยังสามารถกลับมาเป็นซ้ำได้บ่อย การแพทย์แผนจีนจึงเป็นทางเลือกหนึ่งที่สามารถช่วยรักษาร่วมกับการแพทย์ตะวันตก เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการรักษา ยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยให้ดีขึ้น

ตามลักษณะทางคลินิกและคัมภีร์แพทย์จีนโบราณภาวะน้ำในช่องท้อง จัดอยู่ในกลุ่ม “ถานอิ่น-痰饮”“กู่จั้ง-鼓胀”

การแพทย์แผนจีนมองว่าภาวะน้ำในช่องท้อง เกิดจากน้ำคั่งสะสมอยู่ภายใน ทำให้ท้องโตออกมาภายนอก แต่ภายในแท้จริงกลับพร่อง เกิดจากความเสื่อมของอวัยวะ 3 ส่วน ได้แก่ ตับ ม้าม และไต พร้อมทั้งการทำงานของ “ซานเจียว” (三焦) ในการระบายน้ำเสียหน้าที่ ทำให้ของเหลวสะสมอยู่ภายในจนเกิดเป็นภาวะท้องมาน 

ภาวะน้ำในช่องท้อง (腹水) โดยพื้นฐานเป็นโรคที่มีทั้ง ภาวะพร่อง (本虚) และ ภาวะเกิน (标实) ปะปนกัน 

ภาวะพร่อง ได้แก่ ภาวะพร่องเกิดจากปอด ม้าม ตับ และไตพร่อง 
ภาวะแกร่ง ได้แก่ การคั่งของความชื้น (湿浊) เสมหะและน้ำคั่ง (痰饮) และเลือดคั่ง (瘀血) ภายใน
ดังนั้น แนวทางการรักษาจึงมุ่ง บำรุงชี่และหยางเพิ่มความอบอุ่น(益气温阳) กระตุ้นการไหลเวียนของเลือด(活血) ขับความชื้น (渗湿) และช่วยระบายน้ำออกทางปัสสาวะ(利水) 

การรักษาจะเน้น 2 ส่วน คือ “บรรเทาอาการ” และ “ควบคุมมะเร็ง”

วิธีรักษาด้วยการรับประทานยาจีนควบคู่กับการทำหัตถการอบความร้อนและพอกยาจีนลดน้ำในช่องท้อง บรรเทาอาการ ลดภาวะแทรกซ้อน เพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยให้ดีขึ้น

_______________________________________________________

บทความโดย
แพทย์จีน ศศินิภา กายเจริญ (หมอจีน เฝิง เจี๋ย อวี่)
冯解语 中医师
TCM. Dr. Sasinipa Kaicharoen (Feng Jie Yu)