ตัวอย่างการรักษาริมฝีปากอักเสบ

ตัวอย่างที่1 ผู้ป่วยเพศหญิง อายุ 34 ปี                  

วันที่ 22 -11-2024

ผู้ป่วยมาด้วยอาการที่ริมฝีปากมีตุ่มน้ำ แห้งลอก มีอาการแสบร้อนเป็นบางครั้งเป็นระยะเวลา 1 ปี                                                                                                   โดยเริ่มมีอาการบริเวณริมฝีปากบนและล่าง หลังใช้ลิปสติกที่หมดอายุ เคยรักษาด้วยยาทาเสตียรอยด์ หลังทาอาการดีขึ้นระยะสั้นๆ ต่อมาใช้ยาทาชนิดกดภูมิคุ้มกันอาการทรงๆ หากทานอาหารรสจัดหรือสัมผัสของที่มีส่วนผสมเมนทอล หรือช่วงเวลากลางคืน อาการจะหนักมากขึ้น บางครั้งมีการทานยาแก้แพ้ร่วม ทานอาหารได้ปกติ แต่ไม่รู้สึกหิวและอิ่มง่าย มักมีอาการท้องอืด รู้สึกอาหารไม่ย่อย หากทานอาหารรสหวานจะทำให้มีอาการง่วงนอน ขับถ่ายไม่สะดวก มีประวัติท้องผูกตั้งแต่เด็ก ปัจจุบันทานยาระบาย Milk of Magnesia 1-2 ครั้งต่อสัปดาห์ บางครั้งอุจจาระแข็ง ดื่มน้ำวันละ 2 ลิตร นอกจากนี้ยังมีอาการมือเท้าเย็นเป็นประจำ ประจำเดือนมาน้อยกว่าปกติ และมีอาการปวดประจำเดือน 

ตรวจ : ลิ้นพบลิ้นซีดบวม ชีพจรจมเล็กช้า  

วินิจฉัย : ริมฝีปากอักเสบ（唇风  ∕  唇炎）

กลุ่มอาการ : ม้ามกระเพาะอ่อนแอ（脾胃虚弱证）

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนแบบต้มที่มีสรรพคุณบำรุงม้ามและเสริมการทำงานของกระเพาะอาหาร 1 สัปดาห์ ร่วมกับยาทาสมุนไพรจีนชนิดขี้ผึ้ง                

ติดตามอาการครั้งที่ 2 วันที่ 29 -11-2024

หลังทานยาจีน อาการที่ริมฝีปากดีขึ้น ไม่มีอาการ 1 วัน จึงลองทานอาหารรสเผ็ดจึงกลับมามีอาการ รู้สึกไวต่อการรับรสอาหารมากกว่าเดิม สามารถทานอาหารได้ปกติ อาการอิ่มเร็วลดลง เริ่มรู้สึกมีอาการหิวในตอนเช้า ขับถ่าย 1-2 วันครั้ง ยังมีอาการมือเท้าเย็น นอนหลับปกติแต่ยังฝันเยอะ อีกทั้งรู้สึกว่าผมร่วงน้อยลง รอบเดือนมาไม่ปวดท้อง แต่มีอาการปวดศีรษะร่วมกับอาการมือเย็น                       

การรักษา : ให้ยาตำรับเดิมเพิ่มสมุนไพรที่มีสรรพคุณบำรุงเลือด 2 สัปดาห์  

ติดตามอาการครั้งที่ 3 วันที่ 13 -12-2024

อาการที่ริมฝีปากดีขึ้น สามารถทานรสเผ็ดได้นิดหน่อย ปัจจุบันใช้ Petroleum Jellyร่วมกับยาจีนชนิดขี้ผึ้งทาริมฝีปาก ทานอาหารได้ปกติ ยังมีอาการปวดประจำเดือน ขับถ่าย  3 วันครั้ง นอนหลับได้ ฝันเยอะ ตื่นนอนตอนเช้าไม่สดชื่น 

การรักษา : เปลี่ยนเป็นยาสมุนไพรจีนสำเร็จรูปชนิดลูกกลอน ที่มีสรรพคุณเสริมความอบอุ่นและบำรุงม้ามกระเพาะ

ติดตามอาการครั้งที่ 4 วันที่ 20-12-2024

หลังรับประทานยาจีนชนิดสำเร็จรูปพบว่ามีแผลร้อนในที่ปาก กลับมามีแผลลอกที่ริมฝีปากและมีอาการไวต่อรสเผ็ด ยังท้องผูกจำเป็นต้องทานยาถ่ายช่วย มือเย็น ทานอาหารได้ปกติ และอยากของหวานมากกว่าเดิม นอนหลับยากฝันเยอะ รู้สึกมีแรงมากกว่าเดิม

การรักษา : ปรับมาใช้ยาสมุนไพรจีนแบบต้มตำรับเดิม 2 สัปดาห์

ติดตามอาการครั้งที่ 5 วันที่ 27-12-2024

ใน 1 สัปดาห์ที่ผ่านมาอาการดีขึ้น ยังมีแผลร้อนในของเดิมแต่ไม่มีอาการเจ็บ ที่ริมฝีปากมีตุ่มเล็กขึ้นเล็กน้อย ทานอาหารได้แต่มีอาการอิ่มเร็ว ขับถ่ายทุกวัน นอนหลับยังมีอาการฝันเยอะ มีอาการมือเท้าเย็นในบางครั้ง

การรักษา : ให้ยาตำรับเดิมเพิ่มสมุนไพรที่มีสรรพคุณบำรุงม้ามกระเพาะ 2 สัปดาห์  

ติดตามอาการครั้งที่ 6 วันที่ 10-01-2025

ในช่วง 2 สัปดาห์อาการคงที่ มีอาการริมฝีปากบวม 1 วัน หลังทานสลัด ขับถ่าย 2 วันครั้ง ช่วงระยะสัปดาห์นี้ อาการมือเท้าเย็นลดลง นอนหลับแต่ฝันเยอะ 

การรักษา : เปลี่ยนเป็นยาสมุนไพรจีนสำเร็จรูปชนิดลูกกลอน 

ติดตามอาการครั้งที่ 7 วันที่ 24-01-2025

ในช่วง 2 สัปดาห์อาการคงที่ ไม่มีแผลร้อนใน ไม่มีอาการร้อนใน บางครั้งริมฝีปากบวมเล็กน้อยแต่ไม่ลอกเมื่อทานรสเผ็ด ไม่มีอาการท้องอืด ขับถ่าย 1-2 วันครั้ง นอนหลับดีขึ้นไม่ฝันเยอะ มีมือเท้าเย็นบ้างบางครั้ง หลังประจำเดือนมารอบปัจจุบันไม่มีอาการเพลียหรือมีอาการปวดประจำเดือนเพียงเล็กน้อย

การรักษา : ยาสมุนไพรจีนสำเร็จรูปชนิดลูกกลอน จบการรักษา

ผู้ป่วยมีกลุ่มอาการม้ามและกระเพาะอาหารพร่อง สาเหตุจากภาวะเย็นและการขนส่งสารน้ำและอาหารบกพร่อง ส่งผลให้ริมฝีปากแห้งลอก มีตุ่มน้ำ ท้องผูกเรื้อรัง และมือเท้าเย็น หลังการรักษาด้วยยาสมุนไพรบำรุงม้าม เสริมความอบอุ่น พบว่าอาการริมฝีปากดีขึ้นตามลำดับ แม้จะมีช่วงที่อาการกำเริบเมื่อเปลี่ยนเป็นยาสำเร็จรูป แต่เมื่อกลับมาใช้ยาต้มแล้วปรับเพิ่มสมุนไพรบำรุงม้ามและเลือด อาการค่อยๆ คงที่จนกลับมาใช้ยาสำเร็จรูปและหยุดยา สามารถขับถ่ายเองได้ ไม่ต้องพึ่งยาระบาย นอนหลับดีขึ้น และประจำเดือนเป็นปกติ 


ตัวอย่างที่ 2 ผู้ป่วยเพศหญิง อายุ 33 ปี                  

วันที่ 09 -10-2025

มีอาการริมฝีปากอักเสบ แห้งลอก ร่วมกับอาการแสบร้อนตึงและเจ็บ เป็นระยะเวลา 1 ปี 1ปีก่อนคนไข้เริ่มมีอาการหลังเปลี่ยนยาสีฟัน มีอาการริมฝีปากแห้งลอก หลังจากนั้นก็มีอาการเป็นๆหายๆ สังเกตว่าอาการจะดีขึ้นเมื่อไปเที่ยวหรืออยู่ต่างประเทศ เคยรักษาด้วยยารับประทานชนิดเสตียรอยด์กับยาแก้แพ้และยาทาเสตียรอยด์ ปัจจุบันใช้ยาทา Protopic Ointment 0.1% ทานอาหารได้ปกติ ชอบทานอาหารรสจัด รสหวาน และชานม และมีอาการท้องเสียหากทานนมวัว โดยปกติรับประทานผักน้อย ดื่มน้ำน้อย ขับถ่าย1-3 วันครั้งและถ่ายแข็ง มีประวัติริดสีดวงทวาร มีอารมณ์อ่อนไหวหากมีเรื่องกระทบจิตใจ ประจำเดือนปกติ(ทานยาคุมกำเนิด)

ตรวจ : ริมฝีปากบนล่างแดงลอกและมีสะเก็ด ลิ้นสีแดงอ่อน ลิ้นขนาดเล็กผอมฝ้าน้อย ปลายลิ้นค่อนข้างแดง ชีพจรเล็กไม่สม่ำเสมอ  

วินิจฉัย : ริมฝีปากอักเสบ（唇风  ∕  唇炎）

กลุ่มอาการ :ชี่ตับติดขัดม้ามพร่อง（肝郁脾虚证）

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มที่มีสรรพคุณระบายชี่ตับ บำรุงม้าม 1 สัปดาห์  

ติดตามอาการครั้งที่ 2  วันที่ 16 -10-2025

ไม่มีอาการเจ็บและแดงที่บริเวณริมฝีปากแล้วแต่ยังคงมีริมฝีปากลอกอยู่ร่วมกับมีอาการคัน ได้ระมัดระวังการทานอาหารแล้ว ยังคงนอนหลับไม่สนิท เข้าห้องน้ำตอนกลางคืน 3 รอบ ขับถ่ายวันละครั้ง มีความเครียดจากการทำงาน

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มตำรับเดิมเพิ่มตัวยาสมุนไพรที่มีสรรพคุณบรรเทาอาการคัน และช่วยสงบจิตใจ 1 สัปดาห์  

ติดตามอาการครั้งที่ 3  วันที่ 24 -10-2025

ริมฝีปากแห้งและลอก ริมฝีปากล่างมุมขวาแดง ยังคงนอนหลับไม่สนิทจึงทานยานอนหลับแผนปัจจุบันไป 1ครั้ง ปัสสาวะกลางคืน 1ครั้ง ขับถ่ายวันละครั้ง

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มตำรับเดิมเพิ่มลดตัวยา 1สัปดาห์ 

ติดตามอาการครั้งที่ 4  วันที่ 31 -10-2025

ใน 1สัปดาห์ที่ผ่านมาอาการริมฝีปากล่างดีขึ้น ตัวสะเก็ดที่ริมฝีปากหลุดลอก แต่ยังรู้สึกระคายเคืองที่ริมฝีปากอยู่ ช่วงนี้มีความเครียด ขับถ่าย 3 วันต่อครั้ง 

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มตำรับเดิมเพิ่มตัวยาสมุนไพรที่มีสรรพคุณลดความร้อน 1 สัปดาห์  

ติดตามอาการครั้งที่ 5  วันที่ 8 -11-2025

หลังทานยาชุดก่อนขับถ่ายมากกว่า 3 ครั้งต่อวัน ทานอาหารได้ปกติ ในสัปดาห์นี้มีการแต่งหน้าใช้ลิปติกพบริมฝีปากมีอาการแดงหลังจากนั้นอาการดีขึ้น ริมฝีปากยังมีเจ็บบางครั้งและมีลอกเล็กน้อย 

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มตำรับเดิมเพิ่มตัวยาสมุนไพรที่มีสรรพคุณบำรุงม้าม 1 สัปดาห์

ติดตามอาการครั้งที่ 6  วันที่ 16-11-2025

ริมฝีปากยังมีลอกบ้างแต่ไม่มีอาการระคายเคือง ทานอาหารได้ปกติ ขับถ่าย1-2 ครั้งต่อวัน นอนหลับสนิทอาจมีตื่นปัสสาวะ 1 ครั้ง 

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มตำรับเดิมเพิ่มตัวยาที่มีสรรพคุณลดความร้อนสมานแผล เป็นเวลา 2 สัปดาห์

ติดตามอาการครั้งที่ 7  วันที่ 28-11-2025

ใน 2 สัปดาห์ที่ผ่านมาอาการดีขึ้น ริมฝีปากไม่มีอาการลอก นอกจากวันที่ดื่มน้ำน้อยริมฝีปากมีความแดงกว่าปกติแต่ไม่มีอาการระคายเคืองใดๆ ริมฝีปากแห้งลอกลดลง นอนหลับได้ปกติ 

การรักษา : ใช้ยาสมุนไพรจีนชนิดต้มตำรับเดิมและลดปริมาณยาจีนลงในสัปดาห์ที่ 2 เหลือ 1 มื้อต่อวัน

ติดตามอาการครั้งที่ 8  วันที่ 12-12-2025

หลังลดปริมาณทานยาจีนเหลือวันละ 1 มื้อ ไม่พบอาการกำเริบ ริมฝีปากมีอาการแดงบางครั้งแต่ไม่ลอกหรือระคายเคือง อาจมีแค่อาการตึงๆบางครั้ง ทานอาหานได้ปกติ การนอนปกติ 

การรักษา : ให้รับประทานยาต่อวันละ 1 มื้อ อีก 2 สัปดาห์เพื่อคุมอาการ จบการรักษา

ผู้ป่วยมีกลุ่มอาการชี่ตับติดขัดม้ามพร่อง สาเหตุจากความเครียดสะสมและการทำงานของม้ามบกพร่องจากพฤติกรรมการทานอาหาร ส่งผลให้ริมฝีปากแห้งลอกเรื้อรัง หลังการรักษาด้วยยาสมุนไพรจีนตามหลักระบายตับบำรุงม้าม ร่วมกับปรับยาสงบจิตใจ และลดความร้อนในเลือดตามระยะ พบว่าอาการริมฝีปากแดง เจ็บ ลอกหายเป็นปกติ การขับถ่ายกลับมาสม่ำเสมอ การนอนหลับดีขึ้น และสามารถลดยาจนหยุดได้โดยไม่กลับมาเป็นซ้ำรุนแรง

สรุปแนวทางการรักษา

ตามทฤษฎีแพทย์แผนจีน ริมฝีปากเป็นหน้าต่างสะท้อนการทำงานของ ม้าม (脾) โดยมีหลักการคือ “脾开窍于口” (ม้ามเปิดทวารที่ปาก) และ  “其华在唇” (ความสมบูรณ์ของม้ามแสดงออกที่ริมฝีปาก) เนื่องจากปากเป็นจุดเริ่มต้นของระบบทางเดินอาหารและช่องทางรับรส ม้ามมีหน้าที่หลักในการย่อยและดูดซึมสารอาหาร หากม้ามทำงานได้ดี การรับรสจะปกติและมีความอยากอาหาร ม้ามเป็นอวัยวะที่ผลิตและควบคุม "ชี่และเลือด" เมื่อม้ามแข็งแรง สารอาหารและเลือดจะถูกส่งมาหล่อเลี้ยงกล้ามเนื้อบริเวณริมฝีปากอย่างเพียงพอ โดยสภาพของริมฝีปากสะท้อนความสมบูรณ์ของพลังม้ามโดยตรง หากม้ามแข็งแรง เลือดลมหล่อเลี้ยงดี ริมฝีปากจะชุ่มชื้น สีแดงอ่อนสดใส หากม้ามพร่อง การขนส่งสารน้ำและอาหารบกพร่อง จะส่งผลให้ริมฝีปากแห้ง ลอก ซีด หรือแดงไม่มีน้ำหล่อเลี้ยง 

ดังนั้น อาการริมฝีปากอักเสบเรื้อรังในทั้งสองเคสจึงมีต้นตอมาจากม้ามพร่องเป็นสำคัญ ต่างกันที่ปัจจัยร่วมที่ซับซ้อนแตกต่างกันไปจึงใช้แนวทางการรักษาที่ต่างกัน โดยเคสที่ 1 มีภาวะม้ามและกระเพาะอาหารพร่องแบบเย็น (脾胃虚寒) ตั้งแต่เด็ก ส่งผลให้ท้องผูกเรื้อรัง มือเท้าเย็น ประจำเดือนน้อย การรักษาจึงเน้นบำรุงม้ามเสริมความอบอุ่นเป็นหลัก ในขณะที่เคสที่ 2 จากภาวะชี่ตับติดขัดกระทบม้าม (肝郁乘脾) มีความเครียดและอารมณ์เป็นปัจจัยสำคัญร่วมกับอาหารรสจัดและของหวานเป็นประจำ การรักษาจึงต้องระบายตับควบคู่กับบำรุงม้าม ผลการรักษาพบว่าทั้งสองเคสดีขึ้นตามลำดับ 

________________________________________

บทความโดย
แพทย์จีน มนัญญา อนุรักษ์ธนากร  (หมอจีน หวง เหม่ย ชิง)
黄美清 中医师
TCM. Dr. Mananya Anurakthanakorn (Huang Mei Qing)