อาการเวียนศีรษะเรื้อรังจากภาวะกระดูกสันหลังส่วนคอเสื่อม (Cervicogenic Dizziness)

อาการมึนศีรษะหรือเวียนศีรษะเรื้อรังเป็นปัญหาสุขภาพที่พบได้บ่อย ซึ่งผู้ป่วยส่วนใหญ่มักนึกถึงความผิดปกติของระบบน้ำในหูชั้นใน (Vestibular system) เป็นอันดับแรก อย่างไรก็ตามหากการรักษาระบบน้ำในหูไม่ได้ผลลัพธ์ที่ชัดเจนสาเหตุที่มักถูกมองข้ามคือ "ภาวะกระดูกสันหลังส่วนคอเสื่อม" (Cervical Spondylosis) หรือความผิดปกติของกล้ามเนื้อและข้อต่อบริเวณคอ ซึ่งสามารถนำไปสู่อาการที่เรียกว่า Cervicogenic Dizziness ได้

อาการทางคลินิกที่บ่งชี้ถึง Cervicogenic Dizziness

จากลักษณะอาการทางคลินิก สามารถสังเกตความเชื่อมโยงระหว่างต้นคอและอาการมึนศีรษะได้ดังนี้

• ปวดตึงต้นคอร่วมด้วย อาการมึนหัวมักจะเกิดขึ้นในขณะที่หรือหลังจากมีอาการปวดตึงบริเวณกล้ามเนื้อต้นคอ บ่า และสะบัก
• สัมพันธ์กับการเปลี่ยนท่าทางของศีรษะ อาการเวียนศีรษะจะถูกกระตุ้นหรือแย่ลงเมื่อมีการเคลื่อนไหวคออย่างรวดเร็ว เช่น การหันหน้า ก้ม เงย หรือลุกขึ้นยืนไว ๆ
• อาการทางสายตา ในบางรายอาจมีอาการตาพร่ามัว (Blurred vision) หรือรู้สึกโฟกัสภาพลำบากร่วมด้วย
• ลักษณะเรื้อรัง มักเป็น ๆ หาย ๆ ต่อเนื่องยาวนาน รบกวนคุณภาพชีวิต และมักไม่ตอบสนองต่อยาแก้เวียนศีรษะทั่วไปแบบเบ็ดเสร็จ

กลไกการเกิดโรคของการแพทย์แผนปัจจุบัน 

กลไกที่อธิบายว่าทำไมความผิดปกติที่ต้นคอจึงทำให้เกิดอาการเวียนศีรษะได้นั้น แบ่งออกเป็น 3 กลไกหลัก ได้แก่

1. การรับความรู้สึกของข้อต่อกระดูกสันหลังระดับคอผิดปกติ กระดูกสันหลังส่วนคอมีตัวรับความรู้สึกที่คอยส่งสัญญาณประสานงานกับดวงตาและระบบทรงตัว กระดูกคอเสื่อมสภาพตามวัย กล้ามเนื้อรอบข้างจะเกิดการตึงเกร็ง ข้อต่อเสียดสี และอักเสบ ส่งผลให้การส่งสัญญาณรับรู้ตำแหน่งเหล่านี้คลาดเคลื่อนหรือบกพร่องไป เมื่อสมองได้รับข้อมูลที่ไม่สอดคล้องกันระหว่างคอ ตา และหู จึงทำให้เกิดอาการมึนงงและสูญเสียการทรงตัว 

2. ภาวะสมองขาดเลือดชั่วขณะจากการกดทับหลอดเลือด โครงสร้างกระดูกคอจะมีหลอดเลือดสำคัญที่ทำหน้าที่ส่งเลือดไปหล่อเลี้ยงสมองส่วนหลัง (ดูแลการทรงตัวและการมองเห็น) ลอดผ่านอยู่ เมื่อกระดูกคอเสื่อม ทรุด หรือมีหินปูนงอก อาจไปกดเบียดหรือทำให้หลอดเลือดเส้นนี้ตีบแคบลง เลือดจึงไหลเวียนไปเลี้ยงสมองส่วนหลังได้ไม่เต็มที่ ก่อให้เกิดอาการบ้านหมุน หน้ามืด ตาพร่ามัว ชาตามแขนขา พูดหรือกลืนลำบาก และเดินเซได้ 

3. อาการปวดร้าวสู่ศีรษะจากกล้ามเนื้อคออักเสบ พฤติกรรมการใช้ชีวิตประจำวันที่ผิดท่า โดยเฉพาะการนั่งคอยื่น ไหล่ห่อ ทำให้กล้ามเนื้อบริเวณท้ายทอยและบ่าต้องแบกรับภาระหนักจนเกิดการอักเสบเรื้อรัง กล้ามเนื้อที่เกร็งตัวจัดเหล่านี้สามารถส่งสัญญาณความปวดร้าวขึ้นไปที่ศีรษะ ซึ่งผู้ป่วยมักรู้สึกถึงอาการปวดมึนตื้อ คล้ายกับอาการเวียนศีรษะได้ 

กลไกการเกิดโรคในมุมมองของการแพทย์แผนจีน

ในการแพทย์แผนจีน อาการมึนศีรษะจากภาวะกระดูกสันหลังส่วนคอเสื่อมจัดอยู่ในกลุ่ม "เสวียนวิน" (眩晕) การเกิดอาการเวียนศีรษะจากกระดูกคอเสื่อมนั้น มีกลไกทางพยาธิวิทยาที่สัมพันธ์กับเส้นลมปราณ อวัยวะจั้งฝู่ และสารจำเป็นในร่างกาย ดังนี้

1. ชี่ติดขัดและเลือดคั่ง (气滞血瘀) การใช้งานต้นคอผิดท่าเป็นเวลานาน (เช่น การก้มเล่นโทรศัพท์ หรือทำงานหน้าคอมพิวเตอร์) ทำให้เกิดการบาดเจ็บสะสมบริเวณเส้นเอ็นและกล้ามเนื้อ ส่งผลให้เส้นลมปราณบริเวณคอและบ่า (โดยเฉพาะเส้นลมปราณตู, ไท่หยางกระเพาะปัสสาวะ และเส้าหยางถุงน้ำดี) อุดตัน เมื่อชี่และเลือดบริเวณคอไหลเวียนไม่สะดวก ย่อมไม่สามารถขึ้นไปหล่อเลี้ยงศีรษะและสมองได้เพียงพอ ทำให้เกิดอาการปวดตึงคอร่วมกับอาการมึนศีรษะ

2. ตับและไตพร่อง (肝肾不足) ตามทฤษฎีแพทย์แผนจีน "ไตควบคุมกระดูก ตับควบคุมเส้นเอ็น" เมื่ออายุมากขึ้น หรือมีภาวะตับและไตพร่อง สารจำเป็น (Jing) และเลือดจะลดลง ไม่สามารถหล่อเลี้ยงกระดูกและเส้นเอ็นบริเวณต้นคอได้ นำไปสู่ภาวะกระดูกคอเสื่อมและหมอนรองกระดูกบางลง เมื่อศีรษะขาดการหล่อเลี้ยงจากส่วนล่าง จึงเกิดอาการเวียนศีรษะ ตาพร่ามัว (เนื่องจากตับเปิดทวารที่ตา) และมีอาการเรื้อรัง

3. เสมหะและความชื้นอุดกั้นหลอดเลือด (痰湿滞阻) ในบางรายที่มีระบบการย่อยอาหาร (ม้าม) อ่อนแอ จะเกิดการสะสมของความชื้นและก่อตัวเป็นเสมหะ เสมหะที่ขุ่นมัวนี้จะลอยขึ้นสู่เบื้องบนและไปสกัดกั้น "ชิงหยาง(หยางที่สะอาด)" (清阳) ไม่ให้ขึ้นไปที่สมอง รวมถึงไปอุดกั้นเส้นลมปราณที่ต้นคอ ทำให้เกิดอาการมึนหัวแบบรู้สึกหนักๆ ศีรษะ เหมือนมีอะไรมาครอบไว้ ร่วมกับอาการปวดคอและตึงบ่า



เอกสารอ้างอิง:

• ศูนย์กายภาพบำบัด คณะกายภาพบำบัด มหาวิทยาลัยมหิดล (บทความทางวิชาการ: อาการเวียนศีรษะจากสาเหตุกระดูกต้นคอ)
• NCBI / PMC Article: Cervical Vertigo (PMC5759906)

______________________________________________

บทความโดย
แพทย์จีน กรกฎ คุณโฑ (โจว เฉิง)
周承 中医师
TCM. Dr. Koraghod Khuntho (Zhou Cheng)
เลขที่ใบประกอบโรคศิลปะ พจ.1107
แผนกทุยหนาและกระดูก
คลินิกการประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีนหัวเฉียว สำนักงานใหญ่ กรุงเทพฯ