รู้ทันอาการปวดเมื่ออากาศเปลี่ยน

หลายคนสังเกตว่า อาการปวดข้อหรือปวดกล้ามเนื้อมักมีความสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ เช่น อาการปวดเข่าที่กำเริบก่อนฝนตก หรืออาการปวดหลังที่เพิ่มขึ้นเมื่ออากาศเย็นลง จึงเกิดคำถามว่า อาการเหล่านี้เป็นเพียงการรับรู้หรือความรู้สึกทางจิตใจ หรือว่ามีคำอธิบายทางการแพทย์ที่สามารถอธิบายได้อย่างเป็นระบบหรือไม่ โดยเฉพาะผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีอาการปวดของระบบกล้ามเนื้อและกระดูกอยู่เดิม

อาการปวดกับอากาศที่เปลี่ยนในมุมมองของการแพทย์แผนจีน

อาการปวดสามารถเกิดขึ้นได้จากหลายปัจจัย ทั้งจากปัจจัยภายนอกและปัจจัยภายในร่างกาย 

1) ปัจจัยภายนอก ที่เกี่ยวข้องกับอาการปวด ได้แก่ ลม (风), ความเย็น (寒), ความชื้น (湿) และความร้อน (热)

2) ปัจจัยภายใน มักเกี่ยวข้องกับสภาวะพื้นฐานของร่างกายหรือ “เจิ้งชี่” (正气) ที่อ่อนแอ เช่น ชี่พร่อง เลือดพร่อง หรือมีความชื้นสะสม หยางพร่องหรือภาวะพร่องของตับและไต

ในมุมมองของการแพทย์แผนจีน อาการปวดของข้อ กล้ามเนื้อ และเส้นเอ็น จัดอยู่ในกลุ่มอาการ ‘ปี้เจิ้ง’ (痹证, Bi Zheng) ซึ่งเกี่ยวข้องกับภาวะการอุดกั้นของการไหลเวียนของชี่และเลือดในเส้นลมปราณ โดยมีหลักการสำคัญในการอธิบายอาการปวดว่า “不通则痛” หมายถึง เมื่อการไหลเวียนของชี่และเลือดติดขัดหรือไม่คล่องตัว ย่อมสามารถก่อให้เกิดอาการปวดได้ โดยเฉพาะภาวะที่ปัจจัยก่อโรคจากภายนอกเข้ามากระทบต่อร่างกาย ตามทฤษฎีของการแพทย์แผนจีน ปัจจัยเหล่านี้อาจทำให้การไหลเวียนของชี่และเลือดติดขัด ส่งผลให้เกิดอาการปวด ตึง หนัก หรือเคลื่อนไหวได้ไม่สะดวก

1. ลม (风)

ในทฤษฎีของการแพทย์แผนจีน ลมเป็นปัจจัยก่อโรคที่มีลักษณะเคลื่อนไหวและเปลี่ยนแปลง อาการปวดมีลักษณะตำแหน่งไม่แน่นอนหรือเคลื่อนย้ายไปตามบริเวณต่าง ๆ และมักเกิดร่วมกับปัจจัยอื่น เช่น ความเย็นและความชื้น ทำให้เกิดการอุดกั้นของเส้นลมปราณ 

2. ความเย็น (寒)

ความเย็นมีลักษณะทำให้เกิดการหดเกร็งและการไหลเวียนติดขัด ตามทฤษฎีของการแพทย์แผนจีนจึงสัมพันธ์กับอาการปวดค่อนข้างชัดเจน ปวดตึง หรือปวดเป็นตำแหน่ง อาการปวดมักมีแนวโน้ม รุนแรงขึ้นเมื่อสัมผัสความเย็นหรืออากาศเย็น และอาจดีขึ้นเมื่อได้รับความอบอุ่น เช่น การอยู่ในบริเวณที่อุ่นขึ้นหรือการประคบอุ่น

3. ความชื้น (湿)

ความชื้นมีลักษณะสำคัญคือ หนัก เหนียว และเคลื่อนไหวได้ช้า เมื่อสภาพอากาศมีความชื้นสูง ตามแนวคิดการแพทย์แผนจีน ผู้ที่มีอาการปวดหรือมีภาวะที่ไวต่อความชื้นตามการวินิจฉัย อาจสังเกตว่าเมื่อสภาพอากาศมีความชื้นสูง อาการหนัก ตึง หรือไม่สบายบริเวณข้อและกล้ามเนื้อมากขึ้น

4. ความร้อน (热)

ในบางกรณีมีปัจจัยเกิดจากความร้อน โดยเฉพาะเมื่อมีลักษณะของร้อนชื้น (湿热) ตามการวินิจฉัยผู้ป่วยแต่ละราย ซึ่งอาจพบอาการปวด บวม หรือแดงร้อนบริเวณข้อร่วมด้วย

ปัจจัยภายนอกทั้ง ลม ความเย็น ความชื้น และความร้อน ไม่จำเป็นต้องเกิดขึ้นเพียงปัจจัยเดียว แต่อาจเกิดร่วมกัน เช่น ลมเย็น (风寒), ลมชื้น (风湿), เย็นชื้น (寒湿) หรือร้อนชื้น (湿热) และลักษณะอาการของผู้ป่วยจะเปลี่ยนแปลงไปตามปัจจัยที่เด่น รวมถึงสภาพพื้นฐานของร่างกายแต่ละบุคคล 

เมื่อพิจารณาปัจจัยภายนอกเป็นสำคัญจะกล่าวได้ว่า ตามทฤษฎีแพทย์แผนจีนร่างกายมนุษย์มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับสิ่งแวดล้อมและการเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติ โดยเฉพาะสภาพภูมิอากาศ เมื่อสภาพอากาศมีความผิดปกติ เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว หรือร่างกายมีความสามารถในการปรับตัวลดลง อาจกลายเป็นปัจจัยที่ส่งผลกระทบต่อสมดุลของร่างกายได้

ผู้ที่มีโรคหรืออาการปวดของระบบกล้ามเนื้อและกระดูกอยู่เดิม เช่น ข้อเข่าเสื่อม โรคเกาต์ โรครูมาตอยด์ หรืออาการปวดหลังเรื้อรัง บางรายอาจสังเกตว่าอาการปวดหรือความฝืดเปลี่ยนแปลงไปตามสภาพอากาศ ทั้งนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างสภาพอากาศกับอาการปวดอาจแตกต่างกันในแต่ละบุคคล

การรักษาอาการปวดในศาสตร์การแพทย์แผนจีน

การรักษาจะใช้หลัก 辨证论治 หรือ การวินิจฉัยและรักษาตามกลุ่มอาการของแต่ละบุคคล โดยพิจารณาลักษณะอาการ ตำแหน่ง ระยะเวลา ปัจจัยที่กระตุ้นหรือบรรเทาอาการ รวมถึงภาวะพื้นฐานของผู้ป่วย ก่อนเลือกวิธีการรักษาและจุดฝังเข็มที่เหมาะสม

1) หากอาการมีลักษณะที่สัมพันธ์กับลม ความเย็น ความชื้นหรือความร้อน แพทย์แผนจีนอาจเลือกวิธีการรักษาที่มุ่งขจัดปัจจัยก่อโรคจากภายนอก เปิดการไหลเวียนของชี่และเลือด และปรับสมดุลของเส้นลมปราณ 

2) หากพบภาวะพร่องตามการวินิจฉัยของแพทย์จีน อาจพิจารณาการบำรุงตามหลักทฤษฎีแพทย์จีน โดยแนวทางการรักษาจะแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล

วิธีการดูแลตัวเองเมื่ออากาศเปลี่ยน

โดยเฉพาะในผู้สูงอายุควรหลีกเลี่ยงการโดนลมเย็นโดยตรง รักษาร่างกายให้อบอุ่นเมื่ออากาศเย็น ควรออกกำลังกายเบา ๆ เพื่อกระตุ้นการไหลเวียน และควรหลีกเลี่ยงกิจกรรมที่กระตุ้นอาการปวด และหากอาการปวดรุนแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง มีข้อบวมแดงร้อนมาก มีไข้ ชา อ่อนแรง หรือมีอาการผิดปกติอื่นร่วมด้วย ควรพบแพทย์เพื่อประเมินสาเหตุ


เอกสารอ้างอิง (ถ้ามี)

- Huangdi Neijing. Suwen: Tiao Jing Lun (调经论). Chapter 62.

- Wang, L., Xu, Q., Chen, Y., Zhu, Z., & Cao, Y. (2023). Associations between weather conditions and osteoarthritis pain: A systematic review and meta-analysis. Annals of Medicine, 55(1).

- 朱光. 论中医之痹. 中国中医药报. 2022

______________________________________________

บทความโดย
แพทย์จีนริฟฮาน ยูโซะ (หมอจีน หลัว หรู ซาน)
罗如珊  中医师
TCM. Dr. Rifhan Yusoh (Luo Ru Shan)
เลขที่ใบประกอบโรคศิลปะ พจ.464
แผนกฝังเข็ม
คลินิกการประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนจีนหัวเฉียว สำนักงานใหญ่ กรุงเทพฯ